Yüksekte çalışma, inşaat, bakım, temizlik gibi birçok sektörde sıklıkla karşılaşılan ve ciddi kaza riskleri barındıran bir aktivitedir. Bu riskler, özellikle sanayileşme döneminden itibaren artan farkındalıkla birlikte, iş sağlığı ve güvenliğine dair özel düzenlemelerin geliştirilmesine yol açmıştır.
Sanayi Devrimi Öncesi ve Erken Dönem Düzenlemeleri
İngiltere’de 19. yüzyılın başlarında çıkarılan “Health and Morals of Apprentices Act 1802” ve “Factories Act 1833” gibi yasalar, fabrika işçilerinin çalışma koşullarını denetlemeyi hedeflemişti. Bu kanunlar, ilk kez devletin işçi sağlığına müdahalesini içeriyordu.
- ve 20. Yüzyıl Arası Global Mevzuat Gelişimi
- İngiltere: 1961’de yürürlüğe giren “Factories Act”, sanayi alanındaki çalışma düzenlemelerini tek çatı altında toparladı .
- Birleşik Krallık: 1974’te kabul edilen “Health and Safety at Work Act”, işveren-çalışan sorumluluklarını belirleyerek risk yönetimini yasalaştırdı
- ABD: 1970 tarihli “Occupational Safety and Health Act” (OHSA) ile OSHA ve NIOSH gibi kurumlar kurularak federal düzeyde iş güvenliği standartları oluşturuldu
- Yüksekte Çalışmaya Özel Yönetmeliklerin Ortaya Çıkışı
- İngiltere: 2005’te yürürlüğe giren “Work at Height Regulations”, AB Direktifi (2001/45/EC) esas alınarak, yüksekte çalışma risklerini düzenledi. Bu düzenlemeyle, yüksekte çalışmanın yalnızca inşaat değil tüm sektörlerde sistematik olarak ele alınması sağlandı; uygulamadan önce iş minimizasyonu, uygun ekipman ve risk planlaması gibi öncelikler getirildi.
- Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO): 1990’larda yayımlanan “Safety and Health in Mines Convention C176” (1995) gibi ek sözleşmelerle yüksekte çalışmanın özel sektörlerdeki riskleri uluslararası düzeyde düzenlenmeye başlandı
- Türkiye’de Yüksekte Çalışmanın Mevzuat Edinimi
- Osmanlı Dönemi: 1865 Dilaver Paşa Nizamnamesi ve 1869 Maadin Nizamnamesi ile maden işçilerinin çalışma koşulları düzenlendi
- Cumhuriyet Dönemi: 1921 Ereğli Havzası Kanunu ile çocuk işçiliği engellendi; 1936’daki 3008 sayılı İş Kanunu ile İSG mevzuatının temelleri atıldı
- Modern Türkiye: 2003’te AB 89/391/EEC çerçevesinde 4857 sayılı İş Kanunu; 2012’de ise 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile yüksekte çalışma yönetmelikleri (özellikle Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği) yürürlüğe girdi. Bunlar, ILO’nun 128 sayılı tavsiyesi gibi uluslararası standartlarla uyumludur
- Güncel Durum ve Etki Değerlendirmesi
- İngiltere: 2005 sonrası yüksekte düşme kaynaklı ölümler %50 azalmıştır: 2003/04’te 67 ölüm varken, 2021/22’de bu sayı yarıdan azdır
- ABD ve AB: OSHA ve AB ülkelerindeki düzenli denetimler, yüksekte çalışma ekipmanlarının standartlaşması ve eğitimlerle ciddi gelişmeler sağlanmıştır.
- PtD yaklaşımı: 1995’ten itibaren Birleşik Krallık’ta “Prevention through Design” (tasarım aşamasında önleme) zorunlu hale getirildi ve inşaat sektöründeki ölüm oranlarının düşmesiyle bağlantılı bulundu
- Sonuç
Sanayi devrimiyle birlikte artan yüksekte çalışma risklerine karşı, ülkeler önce genel iş sağlığı yasaları çıkarmış; ardından özellikle yüksekte çalışmayı hedef alan düzenlemeler geliştirilmiştir. AB ve İngiltere modelinde 2005 sonrası yasal çerçevelerle alınan önlemler, düşme kaynaklı kazalarda somut düşüşler sağlamıştır. Türkiye de bu uluslararası çizgiye uyum sağlayarak 6331 sayılı yasa ile kendi yönetmeliklerini oluşturmuştur. Gelecekte, PtD yaklaşımının küresel olarak yaygınlaşması ve teknolojik izleme (sensör/IoT) düzenlemeleriyle iş kazaları daha da azaltılabilir.
Kaynakça
- Carter, J. “Elevation evolution” Health & Safety International (2014)
- Designing Buildings Wiki, “Work at Height Regulations”, 2005
- UK Access Industry Forum, “Construction (Working Places) Regulations 1966 … Work at Height Regulations 2005”
- Efor OSGB, “İş Sağlığı ve Güvenliğinin Dünyadaki Tarihsel Gelişimi”
- SMS Europe, “History of the Health and Safety at Work Act 1974”
- Wikipedia, “Health and Safety at Work etc. Act 1974”
- Wikipedia, “Occupational Safety and Health Act (United States)”
- Lloyds British International, “Working at Height Regulations
- ILO, “Safety and Health in Mines Convention, 1995”
- Selman Doğan, “Türkiye’de ve Dünyada İş Sağlığı ve Güvenliğinin Tarihsel Gelişimi”
- Çalışma ve SGK, İSGÜM tarihçesi
- Wikipedia, “Prevention through Design”
